Schakelen in het krachtenveld: leiderschap wanneer belangen botsen

Wanneer geef je toe, en wanneer houd je voet bij stuk? 

Iedere leider die met verschillende belangen te maken krijgt - zoals een projectleider die moet schipperen tussen tijdsdruk en zorgvuldigheid, een manager tussen budget en team of een bestuurder tussen de omgeving en de eigen organisatie - stelt zich vroeg of laat die vraag. Het eerlijke antwoord van vele succesvolle leiders: er is geen vaste formule. Dat is slecht nieuws, want we hebben geen afvinklijstje en ook goed nieuws want je mag jouw weg hierin vinden. Toch kunnen we wel een richting meegeven; er is een competentie die je kunt trainen, en het begint altijd weer bij jezelf. Hier een paar tips die ik in mijn boek Ontwikkel je Inclusieve Mindset (publicatie: januari 2027) ook heb opgenomen. 

Eerst: kunnen waarnemen wat je nog niet ziet
De eerste stap in complexe besluitvorming is niet versnellen en direct kiezen, maar misschien contra-intuïtief, eerst vertragen en beginnen met ruim waarnemen, breder dan je misschien gewend bent. De meeste van ons kijken onder tijdsdruk naar een vraagstuk vanuit één blikveld: het onze. Meervoudig ontvankelijk worden, een van de competenties van de Inclusieve Mindset, betekent dat je bewust ruimte maakt voor stemmen en perspectieven die niet vanzelf naar boven komen. Eén simpele vraag bijvoorbeeld is: wiens stem en dus belang hebben we in dit vraagstuk nog niet gehoord of meegewogen, en waarom niet? Vraag dit niet alleen de mensen die al om tafel zitten maar juist de mensen in de gang, op de stoep of in de wijk.

Dan: schakelen tussen verbinden en begrenzen
Zodra de verschillende belangen bekend zijn, begint het echte werk: kiezen wat je ermee doet. Juist hier lopen veel van ons vast doordat we hierin ook geleid worden door onze eigen overtuigingen. Wellicht voelt het als een keuze tussen aardig zijn (verbinden) of streng zijn (begrenzen), terwijl het in werkelijkheid samen één beweging is naar het gemeenschappelijke doel. Denk aan onze hartslag: samentrekken en ontspannen, kracht en ontvangst, telkens opnieuw. Een leider die alleen verbindt, verzandt in eindeloos polderen zonder besluit. Een leider die alleen begrenst, verliest het draagvlak dat een besluit juist nodig heeft om stand te houden.

Vier voorbereidende vragen voor bij je volgende lastige besluit

1.     Voordat ik reageer, wat voel ik hier eigenlijk? Een korte check bij jezelf: waar zit spanning, en is die van mij of van de situatie? Onderschat dit niet, onderzoek naar conflict laat zien dat mensen die "overspoeld" raken (hartslag omhoog, kaken op elkaar) simpelweg niet meer helder kunnen luisteren, hoe goed hun intenties ook zijn, en daardoor kun je waardevolle informatie missen. We trainen met deze introspectie ook de ruimte tussen stimulus en respons, waardoor we meer gebruik maken van het logische deel van ons brein: het zogenaamde Systeem 2. 

2.    Wie draagt hier het meeste risico als het misgaat? Niet alle belangen wegen even zwaar in termen van wat er voor iemand op het spel staat. Die vraag en het antwoord erop biedt al waardevolle informatie voor het besluit dat je voor ogen had.

3.    Kan ik mijn zorgen, overwegingen of besluit uiten zonder de relatie te breken? Een impopulair besluit nemen of een grens stellen hoeft geen aanval te zijn. Een grens is het gebied waarop je jezelf én de ander kunt blijven zien en waarderen. Vertel en licht eerlijk je besluit toe, doceer informatie terwijl je zicht houdt op de impact van wat je zegt.

4.    Hoe open ik weer, na het besluit? Een besluit dat ergens pijn doet, vraagt om een bewuste volgende stap: uitleggen, luisteren, open staan voor de impact en laten zien dat de relatie verder gaat dan dit ene moment. Train jezelf in verbindend communiceren; neem niet alleen ruimte voor je eigen verhaal maar schep ook ruimte voor anderen; spreek in wij- en of samen-termen; sluit aan bij wat je ziet en hoort van de ander door bijvoorbeeld eerst neutraal samen te vatten voordat je een eigen reactie geeft. Dit werkt de-escalerend en nodigt reciprociteit uit. Hierdoor kan een volgend complex gesprek of besluit lichter voelen en heb je met elkaar een ritme te pakken. 

Complexiteit is niet het probleem
De vraag is niet hoe je die verschillende belangen oplost dat lukt toch niet en is ook niet het doel. De vraag is of je als leider en als team het ritme te pakken krijgt: eerst breed genoeg kijken, dan scherp genoeg kiezen, dan eerlijk genoeg uiten, en daarna weer openen en verbinden voor het volgende gesprek. Dat ritme is te leren. Het begint niet met een groot plan, maar met jezelf en jouw vaardigheid, vlak voor je op de volgende lastige vraag reageert.