De waarden-paradox: als drang naar efficiëntie botst met rechtvaardigheid

Iedereen aan de bestuurstafel vindt rechtvaardigheid belangrijk, het is een van onze top waarden in Nederland. Daar is dus zelden discussie over. Maar zodra we die waarde moeten omzetten in een concrete norm zoals hoe richten we ons toezicht of onze processen morgen in? ontstaat kortsluiting.

Laatst zat ik in een directieoverleg waar we spraken over de pijnlijke missers bij grote uitvoeringsorganisaties, zoals recent bij het UWV. Eén van de directeuren bracht het pragmatisch terug tot wat logisch leek: "Het is toch normaal dat je de controlecapaciteit dáár inzet waar het risico het grootst is? Als in één specifieke straat veel overvallen plaatsvinden, ga je daar toch ook vaker patrouilleren?"
Een andere directeur greep gelukkig in: "Wacht even. Er is een groot verschil tussen alleen richten op efficiënte aanpak of ook een gelijkwaardige aanpak."

Dit is een fascinerend moment aan een bestuurstafel. Iedereen spreekt vanuit eigen referentiekader en normen kader. De vergelijking met een ‘straat' klinkt daadkrachtig en objectief. Ons brein houdt nu eenmaal van snelle, efficiënte oplossingen. Maar precies op dit breukvlak wordt de theorie van inclusief leiderschap de urgente praktijk. Hier komen de B van Bezinnen (Zelfbewustzijn) en de E van Ethisch handelen uit het BEWUST-model samen.

Bezinnen (Zelfbewustzijn) vraagt van ons als leiders dat we onszelf kennen en onze razendsnelle denken durven te pauzeren. Hierdoor kunnen we ons realiseren wat wij 'objectieve historische data' noemen, de gestolde uitkomst is van beslissingen uit het verleden. Als handhavers jarenlang vooral in 'wijk A' hebben gecontroleerd, vinden ze dáár natuurlijk de meeste overtredingen. 'Wijk B' bleef buiten schot. We leren bescheidener te zijn over onze werkelijkheid en dat mijn datawerkelijkheid misschien niet de héle werkelijkheid is.

Als we dat inzien, volgt de E van Ethisch handelen. Ethisch leiderschap is namelijk zoveel meer dan 'goede bedoelingen hebben'. Het is de moed om op de rem te trappen wanneer een efficiënt proces dreigt te verkokeren, waarin we profileren op kenmerken waar mensen niets aan kunnen doen, in plaats van op feitelijk gedrag. Dit heet stereotyperen en discrimineren. Ethisch handelen betekent dat we (pro)actief ontwerpen voor gelijkwaardigheid, juist óók als dat op de korte termijn ten koste gaat van schijn-efficiëntie.

Inclusie ontstaat niet door het in een missiedocument te zetten. Het vraagt om vaardige en bewuste leiders die de automatische piloot op de juiste momenten durven uit te zetten.

Tip
Handvat voor aan de bestuurstafel: De Draai het eens om-Check 
Gebruik bij een volgende besluitvorming over doelgroepen, controles of algoritmes deze check eens:
"Stel dat het systeem of de norm die we nu bedenken (met de beste bedoelingen) per ongeluk wordt losgelaten op onszelf, onze eigen kinderen, of de straat waar wij zélf wonen. “Iedereen die in straat X woont wordt iedere dag gefouilleerd.” Zouden we de uitkomst, de controles of de afwijzingen dan nog steeds ervaren als 'efficiënt èn rechtvaardig', of zouden we het dan wel disproportioneel of stigmatiserend vinden?"

Voor advies over het toepassen van het BEWUST-model ga ik graag met je in gesprek.

Ikram Choho, managing director Colourful Development